HRRYET MEYDANI: BR KENTSEL MEKANIN YENLK VE DNM YKS 

ZET 
Hrriyet Meydan Trkiye Cumhuriyetinin erken dneminde bakent Ankarann cumhuriyet ideolojisini ve ulusal ideallerini yanstan prestijli kent mekan olmutur. Meydann yeni bir mekansal ve sosyal deneyim yaratma durumu yeni kurulan devletin, yeni bakentinin kimlii ile zdelemitir. Ancak kentin zaman iinde deien sosyal ve mekansal yaps ile birlikte meydann kimlii de deimitir. almann zn meydann dnm srecini sosyal ve tarihsel perspektiflerden ele alan belgesel yk oluturmaktr. ykye esas olan kantlar, tarihi belgelerden, meydann zaman-mekan kurgularn anlatan yazlardan, makalelerden, resimlerden, gnlk yaama ait anlardan okunarak bulunmutur. 

HRRYET MEYDANI: BR KENTSEL Zamanla artk roller de eski rollerin tpatp aynsMEKANIN YENLK, TKETM VE deildir; aslnda rollerin entrika ve ani srpriz DNM YKSteknikleriyle gelitirdikleri aksiyon, dm iyice 
iinden klmaz, engeller oalm grndnde 

 .....kent meydanna her girdiinde, bir diyalogun bile giderek yaklamay srdrd bir zme ortasnda bulur insan kendini...yllar sonra mutlaka ular sonunda. Bunu izleyen dakikalarda dndnde ayn diyalogun srdn grrsn. meydana bakan biri diyalogun her perdede deitiini 
anlar, ancak Melaniallarn yaam bunu fark ...halk yenilenir: konumaclar birer birer lr ve bu edemeyecek kadar ksadr Italo Calvino [1]. arada, kendi sralar geldiinde, u ya da bu rolde, diyalogda yerini alacak olanlar doar. Birisi rol ROLLER deitirdiinde veya meydan ebediyen terk ettiinde ya da meydana ilk kez girdiinde, btn roller Kent, doa ile uygarlk dnyasnn bir trevidir. yeniden dalncaya kadar srecek zincirleme Uygarlk tarihinin geliimine kout olarak tekrar deiiklikler balar;... tekrar biimlenmektedir. Dier bir deyile kent, 
N. alar vd. 
deien oyuncular ve onlarn deien rolleri ile balayp biten i ie gemi ok eitli yklerin sahnesi olmaktadr. Kentliler, alar boyunca gelien ve serpilen kltrleriyle bu sahnenin btnleyici parasdr. 
Kent deimenin, bakalamann, oulluun mekan, o halde ou kimsenin topik veya gereki zlemlerini oluturan bir ok maddi ve manevi deerin de ortaya kma ve yorulma yeri, yani uygarln beii, potasdr. Kent belki de bir bakasndan meydan demektir. Her kentin bir res publica yani kamusal nesne olduu gerei kentlilerin bir corpus oluturmalarnn bilincini rettikleri ortaklk, mekanlarnn varln zorunlu klar. Meydan byle bir zorunluluun dourduu kentsel mekandr. Tarih boyunca batl lke kentlerinin toplumsal ve ekonomik yaamnn odaolan meydanda bir yap sahibi olmak ekonomik, toplumsal ve dinsel kurumlarn balca amac ve prestij gstergesi ola gelmitir [2]. 
Bu aratrma Ankarann Hrriyet Meydannn yksdr. Meydan nemli klan onun esiz gzellii ya da grlmeye deer oluu deildir. Ancak, bu meydan Trkiye Cumhuriyetinin modern bakentinin Cumhuriyet ideolojisi ile ulusal ideallerin biimlendirdii en prestijli kentsel mekandr. Meydan Cumhuriyet dnemi Ankarasnda tarihi gelimelerin tandr. Ankarann kentleme srecindeki deiim ve dnm yks buradan izlenebilir. Yllarn st ste yd anlam katmanlarile bu mekan fiziksel ve sosyal olarak biimlenir. Aslnda Hrriyet Meydannn yks, deien kentin, kentlilerin deien sosyal deneyimlerinin ve aynzamanda o meydana adn veren sosyal kurumun da yksdr. 
Eer yeni szc szlklerde tanmland gibi olu ve kndan beri ok zaman gememi..., o gne kadar sylenmemi, grlmemi, gsterilmemi, dnlmemi olan ise ite bu yeni bir kentsel mekann yksdr. Eer yenilik eskimi, zararl ya da yetersiz saylan gemiin olumsuzlanmas ve reddedilmesi, gelecein imgeleminin yaratlmas ise bu kentin yks bir tabula rasadr. 
Kentin 82 yl ce balayan yksnde tm kentsel mekanlar gemiten kopuu yanstmak, gne tanklk etmek ve gelecee aktarlmak zere ina edilmilerdir. Ankarada, bozkr topranda, gemiten kopmu, gemie dair izleri barndrmayacak yeni bir yaam, yeni bir toplumsallk, yeni bir gelecek tasarlanmtr. Meydan bu yeniliin, ilk tan ve yeni mekansal kurgusuna bir rnektir. 
Geen zaman iinde meydann yeni olma durumu tm kent gibi deiip dnmtr. Tpk Italo Calvinonun [3] belirttii gibi meydana bakan biri diyalogun her perdede deitiini anlar. Kantlar

Hrriyet Meydan: Bir Kentsel Mekann Yenilik ve Dnm yks 
gemi zaman iinde aramak olasdr. Ancak gemie dair izler hzla silinmektedir. Hrriyet Meydangemi, imdi ve gelecei bir arada barndrmaktadr. Gn anlamak ve gelecekle ilgili kestirimlerde bulunabilmek iin gemii renmek gereklidir. 
Bu balamsal almann temel sylemini, bu ykye esas olan kantlar, tarihi dokmanlardan, meydann zaman-mekan kurgularn anlatan yazlardan, makalelerden, resimlerden, gnlk yaama ait anlardan okuduk ve yerinde brakt izleri srerek bulduk. O izlerin bizi gtrd yerlerde durup dnerek meydan tarihsel yntemle tekrar okuduk. 


KENTN YKS 
Ankarann Trkiye Cumhuriyetinin bakenti ilan edilmesinden sonra balayan kentleme yks aynzamanda yeni kurulan modern Trkiyenin ve modern kent yaannn da yksdr. Bu balamda Ankara Cumhuriyet ideolojisinin, ulusal ideallerin ve modernleme projesinin simgesi olagelmitir. Ankara, her alanda olduu gibi, modern kent yaamnn kurgulanmas konusunda da dier kentlere rnek olmutur. Falih Rfk Atayn [4] belirttii gibi:  
Ankara bizim iin yalnz merkez deil, Anadolunun btn bakmlardan inasn, imkanlarn ve usullerini reten bir mekteb oldu. Ankarada baardmz her ey, Ankarann dndaki btn Trkiye topraklarnda daha kolay gerekleebilir... Biz Ankaraya gelinceye kadar ehircilii ve mimarlunutmutuk. Trk milletinin yapclk vasfn burada tekrar dirilttik... Ankara hakikaten semboldr. 
Cumhuriyetin ilk yllarnda yeni bakent almakta olan bulvarlar, sokaklar, yaplmakta olan kurumsal binalar ve konutlar ile dev bir antiye grnmndeydi. Yeni bakenti imar ve ina etme abalar olaanstdr. Ancak ekonomik skntlar bazen bu sreci uzatmakta ve kent yaamnn bu g koullarkentlilerin gndelik yaamn da etkilemektedir. Vehbi Ko anlarnda 1920lerin Ankarasn yokluklar kenti olarak tanmlar: 
Ankara her trl medeni rahatlk unsurundan mahrum, yeterli suyu olmayan, toz ve frtnalar ile tannm, evresi hemen hemen tamamen aasz, stmalk, snk ve kskn bir bozkr kasabasyd. Elektrik yoktu, aydnlanma mumdan balayarak 5-814 numara gaz lambalaryla yaplrd. Isnma krs denilen gaz sobalar, mangallar veya tandrlar araclyla salanrd. Tandrn etrafnda oturan insanlar ortak rtler rterek snrlard. 
Evlerde akarsu yerine kuyu suyu kullanlrd. Evinde kuyu suyu olmayanlar su ihtiyacn mahalle emelerinden teknelerle veya testilerle su tayarak karlarlard. 
Gazi niv. Mh. Mim. Fak. Der. Cilt 21, No 1, 2006 

Hrriyet Meydan: Bir Kentsel Mekann Yenilik ve Dnm yks 
Saka ad verilen sucular yapard bu tamacl. Bugnk banyo dzeni olmad iin mahalle hamamlarna gidilir, amar ise ehre yakn veya ehir iindeki ay kenarlarnda ykanrd. 
ehir iindeki yollar Arnavut kaldrmyd, ehir dyollar ise toprakt. Nakil vastalar kan, tatar arabas, yayl krk ve landon denilen arabalardan ibaretti ve toplu tamaclk diye bir hizmet yoktu [5]. 
Ancak bu kk Anadolu kasabasnn geleneksel peyzaj 1930larn ortalarnda tmyle deimeye balar. Belikal gazeteci B. Henri Liebrecht, Le Soirde yaynlanan bir makalesinde 1937 Ankarasna ilikin grlerini yle aktarmaktadr: 
Birka dakika nce ln ortasnda idik.; gardan kar kmaz kendimizi, stanbulun dar, eri br, arnavut kaldrml sokaklaryla tezat tekil eden, geniasfalt caddeli, modern ve byk bir ehrin hareketi ve canll iinde bulduk...Bir asr nce yaplm ve bize Washingtonu kazandrm Amerikan tecrbesinden beri hi bir millet hkmet merkezini nceden hazrlanm bir plan mucibince ve bakir topraklar zerine kurmak imkan bulamamtr [6]. 
Eski ve yeni kenti balayan en gl arter Atatrk Bulvar, 1932 Jansen Plannn belirledii iki gl ulam aksndan biridir. Kuzey-gney dorultusunda ankaya-Ulus arasnda uzanmaktadr. Yeni kent Atatrk Bulvarnn kenarlarna tutunarak bymektedir. Dou-bat dorultusunda uzanan dier aks Ziya Gkalp Caddesidir. Bu iki ana aksn kesitii yerde ise Hrriyet Meydan bulunmaktadr. Dolaysyla kent makroformunda nemli bir noktada yer almaktadr. Meydann yks Jansen plannn uygulanmasyla balar. Atatrk Bulvarnn ve Yeniehirin gelimesi bu nemli meydann gelimesini hzlandrr. 


HRRYET MEYDANININ YKS 
Hrriyet Meydannn geliimi kentte yalnzca fiziksel deil ayn zamanda sosyal bir deiimdir. Meydanlar Avrupa kentlerinin kent tarihinde geleneksel kamusal mekanlar olarak beliren elerdir. Ancak Osmanlkent kltrnde bu tr kamusal mekanlar yer almaz. 
19. yzyldan nce Osmanl kentinin geleneksel dokusunda ve toplumsal yapsnda kalabalklarn bir araya gelmesi iin kullanlmakta olan kamusal alanlar, cami avlular, mesire yerleri, emelerin etraf ve pazar yerleridir [7]. 
Ankara iin meydan yeni bir kentsel deneyimdir ve yeni bir kamusal kltrn gelimesine iaret eder. Sharon Zukinin de belirttii gibi: Kamusal kltr yaratmak hem sosyal etkileim iin kamusal mekan biimlendirmeyi hem de kentin grsel sunumunu ina etmeyi kapsar [8]. 
N. alar vd. 
Kentte yeni sosyal deneyimler ve yeni toplumsal kltr gelimekteyken, yeni kurumsal yaplarla meydann fiziksel zellikleri de biimlenmeye balar. Ankarallar 1970-80lerde Tandoan Meydannn simgesi olan havuzu ve heykeli, evresindeki oturma ve dinlenme alann anmsarlar. Bu heykel Cumhuriyetin ilk yllarnda Atatrk Bulvar ile Ziya Gkalp Caddesinin kesitii alanda bulunan, sonralarHrriyet Meydan olarak anlan byk meydana doru alan parka adn vermekteydi. Havuzbaolarak anlan bu park kentin en temiz ve bakmlparklarndan biriydi. (ekil 1) Yapm yl, yapmcsya da tasarmcs ile ilgili bilgi bulunmamakla birlikte Cumhuriyetin ilk yllarndan balayarak youn olarak kullanld pek ok kaynakta belirtilmitir. Ankara Belediye Bandosunun Havuzbanda verdii akam konserlerinin veya ilkbahar akamlar Atatrk Bulvarnda yry yapan Ankarallarn Havuzbanda soluklanmalarnn haber ve fotoraflardnemin gnlk gazetelerinde ska yer almaktayd(ekil 2). 
Atatrk Bulvarnn ortasnda akasya aalar bulunan genirefj, iki yannda atkestanelerinin glgesinde uzanan geni kaldrmlarve bulvar kafeleriyle bilinen ve Ankarallarn piyasa yeri olan, gney kesimindeki yrylerin bittii yerdi Havuzba(ekil 3 ve 5) [9]. 

ekil 1. Ankara, Havuzba, Ankara Posta Kartlar ve Belge Fotoraflar Arivi, (1994) Belko, Ankara

ekil 2. Ankara, Havuzba Yeniehir Ankara Posta Kartlar ve Belge Fotoraflar Arivi, (1994) Belko, Ankara 
N. alar vd. 



1929 ylnda Kzlay Genel Merkezinin bu meydanda yaptrd hizmet binasna tanmasyla birlikte bu park Kzlay Park, meydan ise Kzlay Meydan, semtin ad ise Yeniehir yerine Kzlay olarak anlmaya baland (ekil 4). 
Meydanda yer alan dier nemli kentsel peyzaj eleman ise Kzlay Parknn kar kesinde alan Gven Parktr. Holzmeisterin tasarm olan bu park 

Hrriyet Meydan: Bir Kentsel Mekann Yenilik ve Dnm yks 
1932-1936 yllar arasnda ina edilmitir [10]. Dikdrtgen bir havuzun banda yer alan Gven Antile bu park olduka nemli bir kentsel iarettir (ekil 5). 
1957den sonra, Uybadin-Ycel imar planuygulanmaya balar. Bu dnemden sonra Kzlay Park, Ankarann hzla artmakta olan trafik ykn karlayabilmek amacyla Atatrk Bulvarnn ve Ziya Gkalp Caddesinin geniletilmesi nedeniyle nemli lde klerek bir kurum bahesi nitelii alr. Parktaki havuz ve heykel tanmtr. Hacettepe Parkve Genlik Parknda belli srelerle yer alan heykel ve havuz, metro istasyonlar yapmnn balamasyla en son yeri olan Tandoan Meydanndan da kaldrlmtr. Kzlay Meydannda artk heykeli olmayan kk bir havuz, ocuklar iin oyun yeri ve Kzlay Kurumuna gelir getirecek rnlerin satldbir bfe yer almaktadr. 
Deien ve dnen kent ve gndelik yaam farklmimari programlarn da ortaya kmas demekti. 1960larda meydann fiziksel zelliklerini gl bir ekilde etkileyen bir yap olan gkdelen ina edilir (1959-1964). Ticari bir bro yaps olan Emek Han aynzamanda Trkiyenin ilk gkdelenidir. Yapnn etkileyici lei hem meydana hem de kente farkl bir imaj kazandrmtr. Altmlardan sonra ticari kullanmlar Atatrk Bulvar boyunca gelien konut dokusunun yerini alr ve bulvarn kenarlarna tutunarak yaylr. Bu dnemden sonra Kzlay, merkezi i alan olan Ulusa alternatif bir ticaret blgesi olmaya balar. Bulvarn ve Ziya Gkalp Caddesinin hzla gelimesi ve geniletilmesiyle birlikte Kzlay Park artk kk bir bahe niteliine brnr. 
1970li yllarda bir park olarak fiziksel zelliklerinin tmn yitiren Kzlay Park tamamen ortadan kaldrlr. Kzlay Binasnn nnde yalnzca kk bir bahe kalr. Sat bfesi durmakla birlikte artk daire biimli bir iek tarhve yaya yollarndan arta kalan alandaki im zeminden baka bir ey yoktur. Bu im zeminin Ziya Gkalp Caddesi tarafnda ise lkemizde byle bir salk ve yardmlama kurumunun oluumuna ve kurumsallamasna emei geenlerin bstleri yer almaktadr. 
1979 ylnda Kzlay Binas yerine yeni bir yapyaplmak zere yklr ve kurum almalar geici olarak srdrlmek zere Karanfil Sokakta bir yapya tanr. Bu alan Kzlay Sosyal ve Rant Tesisleri Mimari Projesi elde edilmesi amacyla yarmaya alr. 
Yapnn ykm kararna Kltr Bakanl kar kar. Bylece balayan engeller dizisi, yeni binann yapm srecini geciktirir. Kzlay Binasnn arsas uzun bir sre otopark olarak kullanlr. Ayn yllarda arsa, bazen inaat panolaryla evrili bir inaat alanna, 
Gazi niv. Mh. Mim. Fak. Der. Cilt 21, No 1, 2006 

Hrriyet Meydan: Bir Kentsel Mekann Yenilik ve Dnm yks 
bazen de ylbalarnda kartpostal sergilerinin aldbir sergi alanna dnr. Gayrimenkul Eski Eserler ve Antlar Yksek Kurulu A-1607/79 sayl kararnda yapnn nemli bir mimari zellii ve tarihi deeri olmadn belirterek yerinde yaplacak yeni binann Kzlay Meydann ve bahesini deerlendirecek bir kentsel yenileme projesi niteliinde olmasn ister. Bir ara bu parselin (1163ada/24parsel) yeil alan olarak ayrlmasna karar alndysa da (karar no:211/79) Gayrimenkul Eski Eserler ve Antlar Yksek Kurulunun kararnda yeil alan istemi dorultusunda bir ifade bulunmad gerekesi ile reddedilir.  
Kurum, bu meydandaki yeni binasnda, kentin ekonomik, sosyal ve kltrel yaantsna katkda bulunmay, Kzlayn asli grevi olan sosyal ve salk yardm faaliyetleri iin salam ve srekli bir gelir kayna yaratlmasn ve kentin en nemli meydannda yaplacak olan bu yapnn gnn modern mimarlk anlayna ve teknolojik gelimelerine uygun olmasn hedeflemektedir. Yeni yapnn, lei ve plastii ile yakn evre yaplarndan ayrlmas, bulunduu alana adn veren Kzlayn ismini ebediletiren simgesel bir kitle olmas, kentin siluetine ve Kzlay Meydannn leine, doluluk boluk oranna boluk ynnde katkda bulunmasbeklenmekteydi. Yani kurum ekonomik karlardorultusunda adalama istei gsteren, geliimci bir adm atarken kentsel deerlerin yan sra kurumun simgesel deerini ve prestijini de gz ardetmemektedir. Yarma sonucu 21.7.1980 tarihinde kesinlemitir. Bu beklentilere cevap vereceine inanlan bir tasarm birinci seilir ve uygulanmaskabul edilir. 
Ancak bu karar hemen uygulamaya gemez. Ankara Belediyesi mar Mdrl tarafndan seilen projenin "Kzlay Meydann bloke edebilecek ve grnty olumsuz ynde etkileyebilecek kadar byk olup, burada zaten mevcut olan younluu arttrc, kentin ve meydann yeil alan ihtiyacnn giderilmesini nleyici, ehrin en ukur ve kirliliin en youn olduu bu blgesinde hava kirliliini olumsuz ynde etkileyici zelliklere sahip olduu gerekesiyle ve otopark ihtiyacn karlamak amacyla Gven Parkn altnda bir otopark dzenlemesi nerildii, oysa burada yaplmas dnlen katl yeraltotopark ile ilgili somut bir karar olmad, bu durumda yapnn meydandaki yaya ve tat trafiine art yk getirerek ulam olumsuz ynde etkileyecei dnlerek inaat uzun sre engellenmitir [11]. 
Daha sonraki yllarda Babakanlk DPT Mstearlnn Sosyal Planlama Bakanl, istek zerine bir koordinasyon toplants dzenleyerek sz geen sakncalar iin nlem alnmasartyla inaata izin verilmesini bildirir. naat almalar 90larn ortasnda balar. Gnmzde Kzlay Meydannda ykselmi ve hala kullanma almam olan bu yapbize Havuzbann ve Kzlay Parknn tarihe 
N. alar vd. 
kartn anlatmaya yeterlidir. Ancak meydan popler ve dinamik yapsyla hala ayaktadr. (ekil 6). 


MEYDANIN YKS DEVAM EDYOR 
ada kent, insan yaps, fiziksel bir e olarak bir ok katmandan oluur. Eski zamanlardan kalm(zerindeki yazlarn silinip baka yazlarn yazlmolduu) bir parmen gibi kent de farkl yapsal formlardan oluan birok peyzajn geen zaman ierisinde birbiri stne gelmesi ile ekillenmitir. Gemiinde neler olduu, neler yaand nemlidir, nk kent ortak bellein, politik kimliin ve gl sembolik anlamlarn ortaya kt yerdir. Aynzamanda kent, yaratc bir sosyal deiim iin, ina edilmi evre ierisinde var olan olanaklarn ve engelleri her ikisini de kapsayan materyal kaynaklarn demetine sahiptir. imdi yeni kentsel formlarn zgrce ina edildii ok nadir bir tabula rasavardr [12]. 
u bir gerektir ki, her medeniyet, kltr ve topluluk kendi sahip olduu mekana kendine ait nemli bir damga vurur. Bu damgann doas ve karakteri, insanlarn dnyay deneyimleme biimiyle birlikte doar [13]. Bakentin tarihinde zellikle ilk yllarnda kentin ehresi resmi ideoloji ile ekillenmitir. Bakentin en nemli meydan olan Hrriyet Meydan

N. alar vd. 
da bu kimlikle ve imgeyle kurulmutur. Bu balamda meydan, Trkiye Cumhuriyetinin ideallerini ve ulusal ideolojiyi yanstr. Ancak kentin zaman ierisinde deien sosyal ve mekansal yaps ile birlikte meydann bu kimlii de deimitir. 
Daha sonraki yllarda, kentlinin meydandeneyimleme biimlerinin deimesi, sosyal pratiklerin ve yerin anlamnn deimesine neden olmutur. Geen zaman iinde meydann kendi anlamnn yannda ilikide bulunduu kentsel ilikiler de deimitir. Bu nedenle fiziksel mekan ve onun sembolik anlam artk Cumhuriyetin ilk yllarndaki anlamndan ve biiminden farkldr. imdi meydann farkl bir grnm ve bilinmeyen bir gelecei vardr (ekil 7-8). 


Ancak meydann deimesi sresince oluan farklanlam katmanlarndan kentsel evrenin sosyal ve fiziksel iaretlerini, kodlarn okuyabilir, sosyal ve kentsel yapdaki dnmleri ve kentsel peyzaja yazlm olan g ve ideoloji ilikilerini anlayp ortaya karabiliriz. Bu balamda bu meydan deien imgelerin ve deien sosyal yapnn izlenebildii bir 

Hrriyet Meydan: Bir Kentsel Mekann Yenilik ve Dnm yks 
sahne gibi davranmaktadr. Hrriyet Meydan, Cumhuriyetin ilk yllarnda, yeni bakentin, yeni kentsel dokunun ve modernliin sembolyd. Daha sonralar yeni imajlarn ve yeni kent kltrnn ifadesi oldu. Gnmzde, meydan youn bir trafik yk tarafndan igal edilmi olsa da hala kamusal bulumalarn popler sahnesi olmaktadr. Aka grlmektedir ki anlamlar kentsel tasarmlara tasarmclar tarafndan deil, sosyal dinamikler ve kentsel dnmler tarafndan verilmektedir.  


